Giấy chứng nhận thường hợp nhất với hai kiểu chữ phối nhau: một kiểu chữ có chân, nét thanh nét đậm rõ, cho tiêu đề và tên người nhận; một kiểu chữ không chân, gọn và dễ đọc, cho câu chính và chi tiết. Chữ viết tay chỉ nên dùng cho đúng một dòng, thường là tên người nhận, và phải là phông hỗ trợ đầy đủ dấu tiếng Việt. Lỗi đáng sợ nhất không phải là phông xấu mà là phông thiếu dấu: chữ “Nguyễn” hiện thành “Nguy n” hoặc dấu ngã nằm chồng lên chữ cái.
Bài này giải thích từng nhóm chữ hợp với vùng nào trên tờ giấy, cách thử một phông có đủ dấu tiếng Việt hay không, vì sao dấu bị vỡ khi mở trên máy khác hoặc khi in, và một danh sách kiểm trước khi chốt phông cho cả đợt cấp.
Bốn nhóm chữ và chỗ đứng của từng nhóm trên giấy chứng nhận
Chữ có chân. Đầu và chân mỗi nét có phần nhô ra nhỏ, nét thanh nét đậm khác nhau rõ. Nhóm này gợi cảm giác trang trọng, truyền thống, giống chữ trên bằng tốt nghiệp hay văn bản cũ. Hợp với tiêu đề “GIẤY CHỨNG NHẬN”, tên đơn vị và cả tên người nhận nếu muốn trang nghiêm.
Chữ không chân. Nét đều, không có phần nhô ra ở đầu nét. Trông gọn, hiện đại, dễ đọc ở cỡ nhỏ. Hợp với câu chính, dòng chi tiết, số hiệu, ngày cấp, chức danh người ký. Với các đơn vị trẻ, doanh nghiệp công nghệ, có thể dùng chữ không chân cho cả tiêu đề.
Chữ viết tay, chữ nét bút. Mô phỏng nét viết bằng bút mực hoặc bút lông, các chữ nối nhau mềm mại. Đẹp và có tính cá nhân, hợp với tên người nhận. Nhưng khó đọc ở cỡ nhỏ, khó đọc khi viết hoa toàn bộ, và rất nhiều phông thuộc nhóm này thiếu dấu tiếng Việt hoặc đặt dấu lệch.
Chữ trang trí. Kiểu chữ có hoa văn, chữ khối, chữ mô phỏng phong cách cổ. Thường chỉ hợp với giấy khen vui, giấy cho trẻ em, giấy câu lạc bộ. Trên giấy chứng nhận trang trọng, chữ trang trí dễ làm tờ giấy trông như bìa thiệp mời.
Phối hai kiểu chữ cho một tờ giấy
Nguyên tắc chung là tương phản rõ hoặc giống hẳn, đừng gần giống. Hai kiểu chữ có chân hơi khác nhau đặt cạnh nhau trông như lỗi chứ không như chủ ý. Một chữ có chân đi cùng một chữ không chân thì người xem thấy ngay đây là hai vai trò khác nhau: một bên là tiêu đề, một bên là nội dung.
Cách phối phổ biến và ít sai nhất: tiêu đề và tên đơn vị dùng chữ có chân viết hoa, giãn chữ nhẹ; tên người nhận dùng cùng kiểu chữ có chân nhưng chữ thường viết hoa đầu từ, cỡ lớn, có thể nghiêng; câu chính, chi tiết, chức danh dùng chữ không chân. Toàn tờ chỉ có hai họ phông.
Cách thứ hai cho cảm giác ấm áp hơn: tên người nhận dùng chữ viết tay, các vùng còn lại dùng một kiểu chữ có chân. Khi đó chữ viết tay là điểm nhấn duy nhất, không dùng nó cho tiêu đề hay bất kỳ dòng nào khác.
Cách thứ ba cho đơn vị muốn trông hiện đại: toàn tờ dùng một họ chữ không chân, phân cấp bằng độ đậm và cỡ chữ. Tiêu đề rất đậm, tên đậm vừa, câu chính thường, chi tiết mảnh. Kiểu này gọn gàng nhưng cần khoảng trắng rộng và màu nhấn tốt, nếu không sẽ trông khô.
Dù chọn cách nào, đừng dùng quá ba kiểu chữ. Mỗi kiểu chữ thêm vào là một thứ nữa tranh sự chú ý của mắt người đọc.
Cách thử một phông chữ có đủ dấu tiếng Việt hay không
Nhiều phông đẹp được thiết kế cho chữ Latin không dấu, rồi được bổ sung dấu tiếng Việt về sau, có phông làm kỹ, có phông làm qua loa. Vì vậy đừng tin phần mô tả “có hỗ trợ tiếng Việt” mà hãy gõ thử. Câu thử nên có đủ các nguyên âm mang hai dấu chồng nhau và các chữ hoa có dấu, ví dụ: “Nguyễn Thị Hồng Ngọc, Trần Đức Thắng, Phạm Quỳnh Hương, Lê Ỷ Lan, Đỗ Ưng Hoàng Mỹ”. Gõ cả bản chữ thường và bản viết hoa toàn bộ.
Khi nhìn bản thử, để ý mấy điểm. Chữ nào hiện thành ô vuông, dấu hỏi hoặc khoảng trống là phông thiếu ký tự. Dấu mũ và dấu thanh đè lên nhau thành một cục là phông đặt dấu kém. Dấu nằm lệch hẳn sang chữ bên cạnh, nhất là ở chữ “ư”, “ơ”, là lỗi hay gặp ở chữ viết tay. Chữ “Đ” hoa hiện thành “D” hoặc thanh ngang nằm sai chỗ cũng là dấu hiệu phông làm vội.
Phần viết hoa toàn bộ quan trọng vì tiêu đề thường viết hoa. Với chữ hoa như “Ổ”, “Ỗ”, “Ẫ”, dấu nằm cao hơn đầu chữ, nếu khoảng cách dòng hẹp thì dấu sẽ chạm vào dòng trên. Một phông tốt có thiết kế dấu chữ hoa thấp và gọn hơn dấu chữ thường.
Thử thêm các con số và ký hiệu sẽ dùng: số hiệu giấy, dấu gạch ngang, dấu chấm phẩy, dấu ngoặc kép kiểu Việt. Một vài phông viết tay có chữ đẹp nhưng số lại rất xấu hoặc không cùng phong cách.
Vì sao dấu bị vỡ khi mở trên máy khác hoặc khi in
Máy khác không có phông đó. Tệp thiết kế chỉ lưu tên phông, không lưu bản thân phông. Mở trên máy không cài phông ấy, phần mềm tự thay bằng phông khác, có khi thiếu dấu, có khi làm xô lệch cả bố cục. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất khi gửi tệp cho tiệm in.
Chữ được gõ bằng bảng mã cũ. Văn bản cũ soạn bằng bảng mã trước thời Unicode, như TCVN3 hay VNI, chỉ hiện đúng với phông cùng bảng mã. Khi dán sang mẫu mới dùng phông Unicode, chữ thành ký tự lạ. Cách xử lý là chuyển mã văn bản sang Unicode bằng công cụ chuyển mã trước khi đưa vào mẫu.
Dấu tổ hợp và dấu dựng sẵn. Cùng một chữ “ế” có thể được lưu thành một ký tự dựng sẵn, hoặc thành chữ “e” cộng dấu mũ cộng dấu sắc riêng. Danh sách xuất từ biểu mẫu trực tuyến hay từ điện thoại đôi khi dùng kiểu tổ hợp, và nhiều phông hiển thị kiểu này kém: dấu rời khỏi chữ hoặc chồng lên nhau. Chuẩn hoá danh sách về dạng dựng sẵn trước khi trộn sẽ tránh được lỗi này.
Không nhúng phông khi xuất PDF. Nếu xuất PDF mà không nhúng phông, người mở trên máy khác vẫn có thể thấy chữ bị thay. Khi xuất, chọn tuỳ chọn nhúng toàn bộ phông, rồi mở thử tệp PDF trên một máy khác hoặc trên điện thoại để chắc chắn.
Máy in tự thay phông. Một số máy in đời cũ hoặc trình điều khiển máy in có chế độ thay phông để in nhanh. Nếu bản in khác bản PDF, thử in từ chế độ in dưới dạng ảnh hoặc tắt tuỳ chọn thay phông trong cài đặt máy in.
Gợi ý cỡ và kiểu chữ theo vùng
Bảng dưới gợi ý kiểu chữ cho từng vùng trên khổ A4 ngang. Cỡ chữ ghi theo điểm in thường dùng trong phần mềm văn phòng, chỉ để tham khảo, cần chỉnh theo phông thực tế vì mỗi phông có độ lớn thị giác khác nhau ở cùng một cỡ.
| Vùng | Nhóm chữ gợi ý | Cỡ tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tên đơn vị | Có chân hoặc không chân, viết hoa | 14 đến 18 | In đậm vừa, có thể giãn chữ |
| Tiêu đề | Có chân, viết hoa | 36 đến 48 | Giãn chữ nhẹ, kiểm dấu chữ hoa không chạm dòng trên |
| Tên người nhận | Có chân nghiêng hoặc viết tay | 40 đến 56 | Thử với tên dài nhất, kiểm dấu chữ ư, ơ |
| Câu chính | Không chân hoặc có chân thường | 16 đến 20 | Không quá ba dòng |
| Chi tiết, ngày, số hiệu | Không chân | 11 đến 13 | Số phải rõ, không dùng chữ viết tay |
| Chức danh, người ký | Không chân, chức danh viết hoa | 12 đến 14 | Họ tên người ký in đậm |
Viết hoa, giãn chữ và khoảng cách dòng
Tiêu đề và tên đơn vị thường viết hoa toàn bộ. Chữ viết hoa khi đứng sát nhau trông nặng và khó đọc hơn chữ thường, nên người thiết kế hay giãn khoảng cách giữa các chữ cái thêm một chút. Giãn vừa phải thì tiêu đề trông thoáng và sang; giãn quá tay thì các chữ rời rạc, mắt không ghép được thành từ, nhất là với tiếng Việt vốn có nhiều từ ngắn.
Không nên viết hoa toàn bộ tên người nhận nếu dùng chữ viết tay, vì phần lớn phông viết tay chỉ được thiết kế đẹp ở dạng chữ thường viết hoa đầu từ. Với chữ có chân, tên viết hoa toàn bộ trông trang trọng, nhưng tên dài sẽ chiếm rất nhiều chiều ngang. Một cách dung hoà là viết hoa đầu mỗi tiếng và tăng cỡ chữ.
Khoảng cách dòng cần rộng hơn bình thường ở những dòng có chữ hoa mang dấu, để dấu của dòng dưới không chạm vào chân chữ của dòng trên. Với câu chính hai ba dòng, khoảng cách khoảng một lần rưỡi cỡ chữ thường là đủ thoáng. Dòng chi tiết nhỏ có thể khít hơn.
Cuối cùng, tránh kéo giãn hoặc bóp méo chữ theo chiều ngang để vừa khung. Chữ bị kéo trông méo mó và rất dễ nhận ra. Muốn dòng chữ vừa hơn thì giảm cỡ, đổi kiểu chữ hẹp hơn, hoặc ngắt dòng ở chỗ hợp nghĩa.
Danh sách kiểm phông chữ trước khi chốt
Đi qua danh sách này một lần trước khi trộn dữ liệu in hàng loạt. Lỗi phông lọt qua bước này thường chỉ bị phát hiện khi người nhận cầm tờ giấy lên, lúc đó sửa thì đã muộn.
- Gõ câu thử đủ dấu ở cả chữ thường và viết hoa bằng mọi phông đang dùng trên tờ giấy.
- Thay tên mẫu bằng những tên khó trong danh sách thật: tên có “ư”, “ơ”, “Ỷ”, tên có hai dấu chồng.
- Kiểm khoảng cách dòng của tiêu đề viết hoa: dấu không chạm dòng trên, không chạm viền.
- Chuẩn hoá danh sách người nhận về Unicode dựng sẵn trước khi trộn.
- Xuất PDF có nhúng phông, mở trên máy khác và trên điện thoại để kiểm.
- In thử một tờ trên đúng máy in sẽ dùng, so với bản PDF.
- Nếu gửi tiệm in, gửi kèm tệp PDF đã nhúng phông thay vì tệp thiết kế gốc, hoặc gửi kèm cả tệp phông nếu giấy phép phông cho phép.
- Ghi tên phông và cỡ chữ từng vùng vào ghi chú đi kèm mẫu để đợt sau dùng lại đúng.
Về giấy phép: nhiều phông miễn phí chỉ cho dùng cá nhân, không cho dùng trong sản phẩm của tổ chức. Trước khi dùng một phông cho giấy chứng nhận của đơn vị, đọc điều khoản sử dụng đi kèm phông đó.
Câu hỏi thường gặp
Giấy chứng nhận nên dùng phông chữ có chân hay không chân?
Cách phổ biến là dùng chữ có chân cho tiêu đề và tên người nhận để tạo vẻ trang trọng, còn câu chính và chi tiết dùng chữ không chân cho dễ đọc. Đơn vị muốn trông hiện đại có thể dùng một họ chữ không chân cho cả tờ và phân cấp bằng độ đậm.
Tại sao tên người nhận in ra bị mất dấu dù trên máy hiện đúng?
Thường do phông không được nhúng khi xuất PDF hoặc máy in tự thay phông. Cũng có thể danh sách dùng dấu tổ hợp mà phông hiển thị kém. Nên xuất PDF có nhúng phông, chuẩn hoá danh sách về Unicode dựng sẵn và in thử trên đúng máy in sẽ dùng.
Có nên dùng chữ viết tay cho toàn bộ giấy chứng nhận không?
Không nên. Chữ viết tay khó đọc ở cỡ nhỏ và khi viết hoa toàn bộ, lại hay thiếu hoặc lệch dấu tiếng Việt. Chỉ nên dùng cho một dòng làm điểm nhấn, thường là tên người nhận, còn các dòng khác dùng chữ có chân hoặc không chân.
Làm sao biết một phông có hỗ trợ đầy đủ tiếng Việt?
Gõ thử một câu chứa các chữ khó như Nguyễn, Quỳnh, Hồng Ngọc, Đức Thắng, Lê Ỷ Lan ở cả chữ thường và viết hoa. Nếu có ô vuông, dấu chồng thành cục, dấu lệch sang chữ bên cạnh hoặc chữ Đ hiện sai thì phông đó không phù hợp cho giấy chứng nhận.
Văn bản cũ dán vào mẫu mới bị thành ký tự lạ thì xử lý thế nào?
Văn bản đó nhiều khả năng được gõ bằng bảng mã cũ trước thời Unicode. Dùng công cụ chuyển mã để đổi sang Unicode rồi mới dán vào mẫu. Sau khi chuyển, đọc lại toàn bộ vì một số chữ hiếm có thể chuyển sai.
Phông chữ miễn phí có được dùng cho giấy chứng nhận của công ty không?
Tuỳ giấy phép của từng phông. Nhiều phông chỉ miễn phí cho mục đích cá nhân, dùng cho tổ chức hoặc mục đích thương mại phải mua giấy phép. Hãy đọc điều khoản đi kèm phông, nếu không rõ thì chọn phông có giấy phép mở cho cả mục đích thương mại.