Giấy chứng nhận ghi sai sự thật hoặc ghi quá lên so với thực tế đặt cả người cấp lẫn người dùng vào thế rủi ro. Người cấp có thể mất uy tín, phải thu hồi, và tuỳ mức độ có thể phải chịu trách nhiệm nếu người khác bị thiệt hại vì tin vào nội dung giấy. Người dùng giấy để xin việc, xét tuyển có thể bị loại, bị chấm dứt cơ hội khi bị phát hiện, vì cung cấp thông tin không trung thực là lỗi mà nhiều nơi xử lý nghiêm.
Bài này không bàn chuyện làm giả giấy của người khác, mà nói về những tờ giấy do chính đơn vị cấp nhưng nội dung bị nâng lên một chút: thêm vài giờ học cho tròn số, ghi "hoàn thành" cho người nghỉ giữa chừng vì nể, ghi chức danh cho người hướng dẫn kêu hơn thực tế. Những chỗ "một chút" đó thường xuất phát từ ý tốt, nhưng khi giấy rời khỏi đơn vị thì nó trở thành một lời xác nhận sai, và người ký là người đứng tên cho lời xác nhận ấy.
Những kiểu ghi quá lên hay gặp
Làm tròn thời lượng. Khoá học thực tế mười tám giờ được ghi thành hai mươi bốn giờ cho đẹp, hoặc gộp cả giờ tự học ở nhà mà không nói rõ. Người đọc giấy hiểu rằng học viên đã học trực tiếp hai mươi bốn giờ.
Cấp "hoàn thành" cho người chưa hoàn thành. Học viên vắng nửa khoá, không làm bài cuối khoá nhưng vẫn được cấp giấy hoàn thành vì quen biết, vì sợ mất lòng, hoặc vì đơn vị muốn tỉ lệ hoàn thành cao.
Thổi phồng nội dung. Khoá giới thiệu ba buổi được mô tả là "chương trình đào tạo chuyên sâu", buổi chia sẻ một giờ được gọi là "khoá bồi dưỡng nghiệp vụ".
Ghi vai trò lớn hơn thực tế. Tình nguyện viên hỗ trợ một buổi được ghi là "điều phối viên chương trình", người dự thính được ghi là "thành viên ban chuyên môn".
Ghi ngày lùi hoặc ngày tiến. Ghi ngày cấp sớm hơn thực tế để kịp hạn nộp hồ sơ của học viên, hoặc ghi khoá học diễn ra trong khoảng thời gian không đúng.
Gắn tên đơn vị khác. Ghi "phối hợp cùng" một trường, một tổ chức chỉ vì có một giảng viên từ đó tới dạy, trong khi tổ chức ấy không tham gia.
Rủi ro cho người cấp
Rủi ro đầu tiên và chắc chắn nhất là uy tín. Một nhà tuyển dụng phát hiện giấy của trung tâm ghi hai mươi bốn giờ trong khi ứng viên kể chỉ học sáu buổi tối sẽ không chỉ nghi ứng viên, mà nghi luôn mọi tờ giấy khác từ trung tâm đó. Trong một ngành nhỏ, tin kiểu này lan nhanh. Những học viên trung thực của các khoá sau là người chịu thiệt, vì giấy của họ bị nhìn bằng con mắt nghi ngờ.
Rủi ro thứ hai là phải xử lý về sau: thu hồi giấy, cấp lại, giải thích với người nhận, với bên đã nhận hồ sơ. Việc này tốn công và khó xử hơn nhiều so với ghi đúng ngay từ đầu. Nếu giấy ghi sai được dùng để xin việc, xin học bổng, hưởng một quyền lợi nào đó, và bên nhận hồ sơ bị thiệt hại vì tin vào nội dung giấy, người cấp có thể bị yêu cầu giải trình, thậm chí bị yêu cầu bồi thường tuỳ trường hợp và quy định hiện hành. Khi giấy được dùng cho các thủ tục có yếu tố hành chính, việc xác nhận sai còn có thể bị xem xét nặng hơn.
Rủi ro thứ ba ít ai nghĩ tới là rủi ro cho chính người ký. Người ký giấy chứng nhận thường là giám đốc trung tâm, trưởng ban tổ chức. Khi có chuyện, câu hỏi đầu tiên là ai đã ký và có biết nội dung không. "Ký theo danh sách nhân viên đưa lên" không phải câu trả lời làm người ký nhẹ trách nhiệm.
Rủi ro cho người dùng giấy
Với người nhận, một tờ giấy ghi quá lên có thể thành gánh nặng. Khi phỏng vấn, nhà tuyển dụng có thể hỏi chi tiết về khoá học: học những gì, ai dạy, làm bài cuối khoá ra sao. Người cầm giấy ghi hai mươi bốn giờ mà chỉ kể được nội dung sáu buổi sẽ lúng túng. Nếu bị phát hiện thông tin không trung thực sau khi đã được nhận, hậu quả có thể nặng hơn. Pháp luật lao động hiện hành có quy định về việc người lao động phải cung cấp thông tin trung thực khi giao kết hợp đồng, và việc vi phạm điều này có thể ảnh hưởng tới hợp đồng; chi tiết cần tra văn bản hiện hành.
Với xét tuyển, xét học bổng, nhiều nơi ghi rõ trong quy chế rằng hồ sơ có thông tin sai sự thật sẽ bị huỷ kết quả, kể cả khi đã công bố. Người nhận giấy có khi không hề biết giấy ghi quá lên, vì tin rằng trung tâm ghi đúng, nhưng vẫn là người gánh hậu quả đầu tiên. Vì vậy, người nhận cũng nên đọc kỹ giấy của mình, thấy chỗ nào không đúng thì đề nghị sửa trước khi dùng, thay vì vui vẻ cất đi vì giấy ghi đẹp hơn thực tế.
Ranh giới giữa lời khen và lời xác nhận
Một giấy chứng nhận thường có hai loại câu. Câu xác nhận nói về sự việc: ai, học gì, bao lâu, kết quả đánh giá ra sao. Câu ghi nhận, lời khen nói về tinh thần: sự chăm chỉ, sự nhiệt tình, đóng góp cho tập thể. Câu xác nhận phải đúng tới từng con số, vì người đọc dùng nó để đánh giá. Câu khen có thể ấm áp hơn, nhưng vẫn không được biến thành một lời xác nhận trá hình.
Ví dụ "ghi nhận tinh thần học tập nghiêm túc trong suốt khoá học" là lời khen bình thường, nếu học viên thật sự đi học đều. Còn "ghi nhận năng lực quản lý dự án xuất sắc" trên giấy của một khoá giới thiệu ba buổi thì đã vượt qua ranh giới: nó nghe như một đánh giá năng lực mà khoá học không hề đo. Với giấy cho tình nguyện viên, câu "cảm ơn những giờ hỗ trợ tận tình tại điểm phát quà" vừa ấm vừa đúng; câu "đã có đóng góp to lớn cho sự phát triển của cộng đồng" thì chung chung, dễ bị đọc như một sự phóng đại.
Một mẹo kiểm nhanh: với mỗi câu khen, hỏi xem nếu có người gọi điện hỏi lại "căn cứ vào đâu mà đơn vị ghi như vậy", người ký có trả lời được bằng một việc cụ thể hay không. Trả lời được thì giữ, không trả lời được thì viết lại cho sát việc thật.
Viết quá lên và viết đúng: so sánh từng câu
Bảng dưới đặt cạnh nhau cách ghi quá lên hay gặp và cách ghi đúng sự thật mà vẫn trang trọng. Viết đúng không có nghĩa là viết khô, chỉ là để mỗi chữ đều có căn cứ.
| Cách ghi quá lên | Cách ghi đúng |
|---|---|
| Hoàn thành chương trình đào tạo chuyên sâu 24 giờ | Hoàn thành khoá học 6 buổi, tổng 18 giờ học trực tiếp |
| Đạt chuẩn năng lực thuyết trình chuyên nghiệp | Hoàn thành bài thuyết trình cuối khoá đạt yêu cầu của giảng viên |
| Điều phối viên chương trình thiện nguyện | Tình nguyện viên hỗ trợ hậu cần tại chương trình ngày … |
| Phối hợp đào tạo cùng Trường X | Có sự tham gia giảng dạy của giảng viên đến từ Trường X |
| Hoàn thành khoá học (cho người vắng nửa khoá) | Đã tham gia khoá học, hoặc không cấp giấy |
Cách ghi đúng thường dài hơn một chút nhưng cho người đọc thông tin thật, và người nhận có thể tự tin trả lời mọi câu hỏi về nội dung giấy.
Soát trước khi ký để không ghi quá lên
Phần lớn sai lệch lọt qua vì không ai đối chiếu nội dung giấy với hồ sơ khoá học. Một quy trình soát ngắn trước khi ký:
- Lấy hồ sơ khoá học: lịch học thực tế, danh sách điểm danh, kết quả đánh giá cuối khoá.
- Đối chiếu thời lượng ghi trên giấy với lịch học thực tế, ghi rõ nếu có tính giờ tự học.
- Lập danh sách người đạt điều kiện hoàn thành theo tiêu chí đã công bố, tách riêng người chỉ được cấp giấy tham gia.
- Đọc lại câu chính và mô tả nội dung, gạch mọi chữ không có căn cứ như chuyên sâu, chuyên nghiệp, chuẩn quốc tế.
- Kiểm tên các đơn vị được nhắc trên giấy, xác nhận vai trò của họ đúng như ghi.
- Người ký đọc mẫu giấy và danh sách trước khi ký, không ký khi chỉ xem tờ đầu.
- Lưu bộ hồ sơ đối chiếu cùng sổ cấp để khi có người hỏi xác minh thì có căn cứ trả lời.
Khi học viên hoặc đối tác đề nghị ghi khác đi cho "đẹp hồ sơ", quy trình soát này cũng là lý do để từ chối một cách nhẹ nhàng: giấy phải khớp với hồ sơ khoá học.
Phát hiện đã cấp giấy ghi sai thì làm gì
Phát hiện sớm vẫn tốt hơn để người khác phát hiện. Các bước nên làm:
- Xác định phạm vi: sai ở mẫu chung hay ở từng người, đã cấp bao nhiêu tờ, cấp từ đợt nào.
- Chuẩn bị nội dung đúng và mẫu giấy thay thế, giữ nguyên số hiệu cũ kèm ghi chú cấp lại để tra cứu không bị đứt.
- Liên hệ người nhận, giải thích ngắn gọn, đề nghị đổi giấy, không đổ lỗi cho người nhận.
- Nếu biết giấy đã được dùng trong hồ sơ nào, khuyến khích người nhận chủ động báo bên nhận hồ sơ về việc đính chính.
- Cập nhật thông tin trên hệ thống tra cứu nếu có, để ai tra mã số cũ đều thấy nội dung đã sửa.
- Ghi lại sự việc và sửa quy trình soát để không lặp lại.
Nếu việc ghi sai đã dẫn tới tranh chấp, ví dụ một bên cho rằng mình bị thiệt hại vì tin vào nội dung giấy, hoặc người nhận không đồng ý đổi giấy, đơn vị nên tra quy định hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi trả lời bằng văn bản, vì lời giải thích lúc này có thể trở thành căn cứ về sau.
Câu hỏi thường gặp
Ghi thêm vài giờ học cho tròn số trên giấy chứng nhận có sao không?
Có rủi ro. Người đọc sẽ hiểu học viên đã học đúng số giờ đó. Khi bị hỏi lại hoặc đối chiếu, sự chênh lệch làm mất uy tín cả đơn vị lẫn người nhận. Nên ghi đúng thời lượng thực tế và nói rõ nếu có tính giờ tự học.
Học viên vắng nhiều buổi có nên được cấp giấy hoàn thành không?
Không nên nếu họ không đạt điều kiện hoàn thành đã công bố. Có thể cấp giấy chứng nhận tham gia, hoặc cho học bù rồi mới cấp giấy hoàn thành. Cấp vì nể là đặt chữ ký của đơn vị vào một lời xác nhận sai.
Người nhận dùng giấy ghi quá lên để xin việc thì ai chịu trách nhiệm?
Tuỳ từng trường hợp. Người dùng giấy có thể bị xử lý vì cung cấp thông tin không trung thực, còn người cấp có thể bị yêu cầu giải trình hoặc chịu trách nhiệm nếu có thiệt hại. Chi tiết cần đối chiếu quy định hiện hành và hồ sơ cụ thể.
Có nên ghi chữ "chuyên sâu", "chuyên nghiệp" trên giấy chứng nhận không?
Chỉ nên dùng khi có căn cứ rõ ràng về nội dung và cách đánh giá. Với đa số khoá ngắn hạn, mô tả cụ thể như số buổi, nội dung chính, bài cuối khoá đạt yêu cầu sẽ đáng tin hơn những chữ tính từ khó chứng minh.
Phát hiện giấy đã cấp ghi sai thời lượng thì xử lý thế nào?
Xác định phạm vi sai, chuẩn bị giấy thay thế giữ nguyên số hiệu kèm ghi chú cấp lại, liên hệ người nhận để đổi, cập nhật hệ thống tra cứu nếu có, rồi sửa quy trình soát trước khi ký.
Người nhận thấy giấy của mình ghi quá lên thì nên làm gì?
Nên đề nghị đơn vị sửa cho đúng trước khi dùng vào hồ sơ. Một tờ giấy ghi đúng giúp người nhận tự tin trả lời câu hỏi phỏng vấn, còn giấy ghi quá lên có thể khiến hồ sơ bị loại khi bị đối chiếu.