Mỗi người có quyền đối với hình ảnh của mình, và nguyên tắc chung trong pháp luật dân sự là việc sử dụng hình ảnh của một người cần sự đồng ý của người đó; với người chưa thành niên thì cần thêm sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Vì vậy, in ảnh chân dung lên giấy chứng nhận hay đăng ảnh người nhận lên trang của đơn vị nên có sự đồng ý rõ ràng, tốt nhất là bằng chữ, và phải gỡ khi người đó yêu cầu.
Pháp luật có những trường hợp ngoại lệ, chẳng hạn hình ảnh chụp trong hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự, uy tín của người trong ảnh, nhưng ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và mỗi trường hợp phụ thuộc chi tiết. Với đơn vị cấp giấy chứng nhận, cách làm an toàn và tôn trọng người nhận là coi việc xin đồng ý như một bước bình thường của quy trình, giống như việc soát tên trước khi in. Bài này chia các tình huống hay gặp và gợi ý cách làm cho gọn.
Ảnh in trên giấy và ảnh đăng lên mạng là hai việc khác nhau
Ảnh chân dung in trên giấy chứng nhận thường do chính người nhận cung cấp, để giấy gắn với đúng người, ví dụ giấy hoàn thành khoá thực hành hay thẻ thành viên câu lạc bộ. Việc người nhận gửi ảnh cho mục đích này đã là một dạng đồng ý, nhưng chỉ cho mục đích đó. Ảnh này không vì thế mà được dùng làm hình quảng cáo khoá học, ghép vào bộ ảnh học viên tiêu biểu, hay gửi cho đối tác.
Ảnh chụp tại buổi trao giấy rồi đăng lên trang của đơn vị là việc khác. Người nhận có thể vui vẻ chụp ảnh lưu niệm nhưng không muốn ảnh mình xuất hiện công khai, vì lý do công việc, gia đình, hoặc đơn giản là không thích. Có người đi học một khoá kỹ năng mà không muốn đồng nghiệp biết. Có người đang tránh một mối quan hệ cũ. Đơn vị không thể biết hết những lý do đó, nên chỉ có cách hỏi.
Vì hai việc khác nhau, nên xin đồng ý tách riêng: đồng ý cho in ảnh lên giấy, và đồng ý cho đơn vị đăng ảnh chụp tại sự kiện. Người nhận có thể đồng ý việc này mà từ chối việc kia, và cả hai lựa chọn đều cần được tôn trọng như nhau.
Xin đồng ý thế nào cho gọn
Không cần giấy tờ rườm rà. Có thể gắn việc xin đồng ý vào các bước sẵn có của khoá học hoặc sự kiện:
- Trong phiếu đăng ký, thêm hai ô lựa chọn riêng: cho phép in ảnh lên giấy chứng nhận, và cho phép đơn vị đăng ảnh chụp tại sự kiện lên các kênh của đơn vị.
- Ghi ngắn gọn ảnh sẽ được dùng ở đâu, trong bao lâu, và cách xin gỡ khi đổi ý.
- Để mặc định là chưa chọn; người nhận phải tự đánh dấu, không mặc định là đồng ý.
- Lưu kết quả lựa chọn cùng danh sách người nhận, để người phụ trách chụp và đăng ảnh tra được.
- Tại sự kiện, nhắc lại một câu trước khi chụp: ai không muốn xuất hiện trong ảnh đăng lên mạng thì báo ban tổ chức.
- Có thể dùng một dấu hiệu nhỏ như dây đeo thẻ khác màu cho người không muốn lên ảnh, giúp người chụp nhận ra.
- Trước khi đăng, người phụ trách đối chiếu ảnh với danh sách, loại ảnh có người đã từ chối.
Với sự kiện đông người đăng ký tại chỗ, có thể đặt một tấm bảng thông báo ở lối vào về việc chụp ảnh và cách báo nếu không muốn lên ảnh, kèm một bàn để ghi tên những người đó.
Người nhận là trẻ em
Với người chưa thành niên, việc dùng hình ảnh cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với trẻ đã đủ lớn để hiểu thì nên hỏi cả ý kiến của chính trẻ. Các lớp năng khiếu, khoá bơi, trại hè, câu lạc bộ thiếu nhi thường rất muốn đăng ảnh các em cầm giấy chứng nhận vì đó là hình ảnh đẹp nhất của khoá học. Chính vì muốn đăng nhiều nên càng phải cẩn thận.
Khi đăng ảnh trẻ em, nên tránh ghi đầy đủ họ tên kèm tên trường, lớp, khu nhà ở; tránh ảnh cận mặt rõ nét của một em cụ thể nếu không cần thiết; ưu tiên ảnh nhóm, ảnh chụp từ phía sau, ảnh bàn tay cầm giấy. Không đăng ảnh có thể khiến trẻ bị trêu chọc, như ảnh đang khóc, ảnh trang phục bị xộc xệch. Với giấy chứng nhận cho trẻ, không nên chụp và đăng ảnh kiểu so sánh ai được giấy, ai không, vì trẻ không được giấy trong ảnh đó sẽ là người chịu thiệt.
Nếu phụ huynh không đồng ý, đơn vị vẫn trao giấy và chụp ảnh lưu niệm gửi riêng cho gia đình nếu họ muốn. Việc không lên ảnh công khai không được làm trẻ thấy mình bị đối xử khác trong buổi trao.
Ảnh đám đông, ảnh sân khấu và ảnh cận một người
Ảnh toàn cảnh hội trường. Người tham dự thường nhỏ, khó nhận ra, ảnh mô tả không khí chung của sự kiện. Đây là loại ảnh ít rủi ro nhất, dù vẫn nên tôn trọng nếu có người nhận ra mình và xin gỡ.
Ảnh trên sân khấu lúc trao. Người nhận đứng ở vị trí nổi bật, khuôn mặt rõ, gắn với tên được đọc to. Đây là ảnh nên đối chiếu với danh sách đồng ý trước khi đăng.
Ảnh cận một người cầm giấy. Ảnh vừa thấy rõ mặt vừa có thể thấy rõ họ tên trên giấy, tức là lộ cả hình ảnh lẫn thông tin cá nhân. Chỉ đăng khi đã có đồng ý rõ ràng, và có thể làm mờ phần họ tên trên giấy.
Ảnh dùng cho quảng cáo khoá sau. Dù người nhận đã đồng ý đăng ảnh sự kiện, việc dùng ảnh họ làm hình đại diện cho chiến dịch tuyển sinh là mục đích khác, nên hỏi lại riêng.
Khi người nhận đề nghị gỡ ảnh
Yêu cầu gỡ ảnh có thể đến nhiều tháng sau sự kiện. Cách xử lý gọn và tôn trọng:
- Phản hồi ngay rằng đã nhận yêu cầu, không hỏi lý do, không thuyết phục giữ lại.
- Gỡ ảnh khỏi các kênh của đơn vị trong thời gian sớm nhất, kể cả các bài đăng cũ và album.
- Rà cả những nơi ảnh có thể đã được dùng lại: tài liệu tuyển sinh, bài giới thiệu, ảnh bìa.
- Ghi vào danh sách để lần sau không đăng ảnh người đó, và báo cho người phụ trách truyền thông.
- Báo lại cho người yêu cầu khi đã gỡ xong.
- Nếu ảnh đã được đối tác hoặc báo chí đăng lại, cho người yêu cầu biết và hỗ trợ liên hệ những nơi đó.
Gỡ ảnh không làm mất gì của đơn vị ngoài một tấm hình. Giữ ảnh lại sau khi người trong ảnh đã đề nghị gỡ thì có thể mất cả uy tín lẫn một người học cũ, và có thể dẫn tới khiếu nại.
Tình huống hay gặp và cách làm gợi ý
Bảng dưới gom những tình huống thường gặp ở các trung tâm, câu lạc bộ, ban tổ chức sự kiện. Đây là gợi ý theo nguyên tắc tôn trọng quyền hình ảnh, không thay cho ý kiến pháp lý về một trường hợp cụ thể.
| Tình huống | Cách làm gợi ý |
|---|---|
| Học viên gửi ảnh để in lên giấy | Chỉ dùng ảnh cho giấy đó, không dùng vào việc khác nếu chưa hỏi |
| Muốn đăng ảnh lễ trao lên trang đơn vị | Đối chiếu danh sách đồng ý, loại ảnh người từ chối |
| Ảnh học viên cầm giấy thấy rõ họ tên | Hỏi riêng trước khi đăng, có thể làm mờ phần tên |
| Lớp năng khiếu thiếu nhi | Cần phụ huynh đồng ý, ưu tiên ảnh nhóm, không ghi trường lớp |
| Học viên tự đăng ảnh và gắn tên đơn vị | Đó là quyền của họ; đơn vị chia sẻ lại thì vẫn nên hỏi |
| Có người xin gỡ ảnh sau nhiều tháng | Gỡ ngay ở mọi kênh, báo lại khi xong |
Khi phát sinh tranh chấp, ví dụ người trong ảnh cho rằng ảnh làm ảnh hưởng tới danh dự, công việc của họ, hoặc yêu cầu bồi thường, đơn vị nên tra quy định hiện hành về quyền đối với hình ảnh và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nghĩa vụ của mình trong trường hợp cụ thể.
Lưu ảnh sau sự kiện: ai giữ, giữ bao lâu
Sau mỗi buổi trao giấy, đơn vị thường có vài trăm tấm ảnh nằm trong máy của người chụp, trong nhóm trò chuyện của ban tổ chức, trong ổ lưu trữ chung. Phần lớn số ảnh này không bao giờ được đăng, nhưng vẫn là hình ảnh của người khác và vẫn cần được giữ cẩn thận. Nên chọn một nơi lưu chính thức của đơn vị, phân quyền cho vài người phụ trách, và xoá bản rải rác trên điện thoại cá nhân sau khi đã chuyển về nơi lưu chung.
Không có lý do gì để giữ mãi những tấm ảnh hỏng, ảnh trùng, ảnh nhắm mắt. Nên lọc trong vòng vài tuần sau sự kiện, giữ lại bộ ảnh chọn để làm tư liệu và bộ ảnh đã gửi cho người nhận, phần còn lại thì xoá. Ảnh của người đã từ chối lên ảnh công khai có thể vẫn được giữ nội bộ làm tư liệu nếu người đó không phản đối, nhưng nên đánh dấu rõ để không ai vô tình dùng.
Khi gửi ảnh lưu niệm cho người nhận, gửi riêng ảnh có người đó thay vì gửi cả thư mục chung cho mọi người. Một đường dẫn thư mục chung chuyển qua vài nhóm trò chuyện là ảnh của mọi người đã đi xa hơn dự định rất nhiều, kể cả ảnh của những người đã nói không muốn xuất hiện.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh học viên nhận giấy chứng nhận lên mạng có cần xin phép không?
Nên xin. Nguyên tắc chung là sử dụng hình ảnh của một người cần sự đồng ý của người đó. Cách gọn nhất là thêm ô lựa chọn trong phiếu đăng ký và đối chiếu danh sách trước khi đăng.
Học viên đã gửi ảnh để in lên giấy thì đơn vị có được dùng ảnh đó quảng cáo không?
Không nên. Học viên gửi ảnh cho mục đích in giấy, không phải cho quảng cáo. Muốn dùng ảnh vào việc khác thì cần hỏi lại và có sự đồng ý riêng cho mục đích mới.
Ảnh trẻ em nhận giấy khen lớp năng khiếu có đăng được không?
Chỉ nên đăng khi có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và hỏi cả ý trẻ nếu trẻ đủ lớn. Ưu tiên ảnh nhóm, không ghi đầy đủ họ tên kèm trường lớp, không đăng ảnh có thể khiến trẻ bị trêu chọc.
Ảnh toàn cảnh hội trường có cần xin phép từng người không?
Ảnh toàn cảnh mô tả không khí chung thường ít rủi ro hơn ảnh cận một người, và pháp luật có ngoại lệ cho hoạt động công cộng. Tuy vậy nếu có người nhận ra mình và xin gỡ, đơn vị vẫn nên tôn trọng.
Người nhận xin gỡ ảnh thì đơn vị phải làm gì?
Phản hồi ngay, không hỏi lý do, gỡ khỏi mọi kênh của đơn vị kể cả bài cũ và tài liệu tuyển sinh, ghi chú để lần sau không đăng, rồi báo lại cho người yêu cầu khi đã xong.
Có nên làm mờ họ tên trên giấy chứng nhận khi đăng ảnh không?
Nên cân nhắc, nhất là ảnh cận. Ảnh vừa rõ mặt vừa rõ họ tên làm lộ cả hình ảnh lẫn thông tin cá nhân. Làm mờ tên vẫn giữ được không khí vui của ảnh mà giảm rủi ro cho người nhận.