Giấy chứng nhận và giấy khen hỏng theo năm tháng chủ yếu vì bốn thứ: ẩm, ánh nắng, chất có tính axit tiếp xúc với giấy như keo, bìa giấy kém, và túi nhựa không hợp. Cất nằm phẳng trong bìa hoặc hộp, nơi khô, tối, thoáng, tách từng tờ bằng giấy lót, không dán băng dính lên giấy, treo thì xa cửa sổ và có kính, đồng thời quét lưu một bản điện tử: làm đủ chừng đó là giấy giữ được rất lâu.
Khí hậu nóng ẩm, mùa nồm ở miền Bắc và mùa mưa kéo dài ở miền Nam làm giấy tờ ở Việt Nam hỏng nhanh hơn ở nơi khô. Bài này giải thích vì sao giấy ố vàng, vì sao có đốm nâu, vì sao mực phai, rồi đi tới cách cất trong nhà, cách treo, chuyện ép plastic, và cách xử lý tờ giấy đã bị ẩm. Phần cuối có vài điều đơn vị cấp giấy làm được ngay từ khâu in để giấy của mình bền hơn trong tay người nhận.
Vì sao giấy ố vàng, lấm đốm và phai mực
Ố vàng do axit trong giấy và xung quanh. Nhiều loại giấy phổ thông còn chứa chất làm giấy tự ngả vàng theo thời gian, nhất là ở nơi nóng. Bìa giấy kém chất lượng, giấy báo, bìa các-tông thường kê sát vào giấy chứng nhận cũng truyền tính axit sang, để lại vệt vàng đúng chỗ tiếp xúc.
Đốm nâu do ẩm. Những chấm nâu nhỏ rải rác trên mặt giấy thường xuất hiện ở nơi ẩm, kết hợp giữa nấm mốc và các chất trong giấy. Giấy cất trong tủ kín ở tầng trệt, sát tường, mùa nồm là nơi đốm nâu dễ xuất hiện nhất.
Phai mực do ánh sáng. Ánh nắng trực tiếp và cả ánh sáng ban ngày đủ mạnh qua nhiều năm làm mực in, nhất là mực màu của máy phun, nhạt dần. Màu đỏ, màu vàng thường phai trước, để lại tờ giấy có tông xanh lạ mắt. Mực bút ký và mực dấu cũng phai.
Hư hại do keo và băng dính. Băng dính trong suốt dán lên giấy lâu năm sẽ ngả vàng, keo thấm vào giấy, khi bóc ra làm rách mặt giấy. Keo dán giấy lên tường hay lên tấm lót cũng gây vệt vàng không xoá được.
Túi nhựa không hợp. Một số túi nhựa mềm, có mùi, để lâu làm mực in bám dính vào túi, khi rút giấy ra mực bị kéo theo. Túi nhựa kín hoàn toàn còn giữ ẩm bên trong nếu giấy cho vào khi chưa khô hẳn.
Cách cất trong nhà
Với giấy không treo, cách cất đơn giản mà hiệu quả:
- Để giấy nằm phẳng, không cuộn, không gấp. Giấy đã gấp thì nếp gấp là chỗ dễ rách và ố trước.
- Đặt mỗi tờ trong bìa đựng hồ sơ hoặc kẹp giữa hai tờ giấy trắng sạch; nếu có điều kiện, dùng bìa hoặc giấy lót loại ghi là không axit, dùng cho lưu trữ.
- Xếp các tờ vào một hộp hoặc cặp hồ sơ cứng, đặt nằm ngang trên giá, không dựng đứng dễ cong.
- Chọn chỗ khô, tối, thoáng: tủ ở phòng ngủ hoặc phòng làm việc, cách xa tường ngoài, không đặt ở tầng trệt sát nền, không gần bếp hay phòng tắm.
- Mùa nồm hoặc mùa mưa, cho thêm gói hút ẩm vào hộp, thay hoặc phơi khô gói hút ẩm định kỳ.
- Vài tháng mở hộp một lần, xem có đốm, có mùi ẩm mốc không, để xử lý sớm.
Không cần mua đồ chuyên dụng đắt tiền mới bảo quản được. Phần lớn hư hại đến từ việc cất sai chỗ, gấp đôi, dán băng dính, chứ không phải do thiếu hộp lưu trữ chuyên nghiệp.
Treo giấy lên tường mà vẫn giữ được lâu
Giấy treo luôn chịu ánh sáng nhiều hơn giấy cất, nên chọn vị trí là việc quan trọng nhất. Treo ở bức tường không có nắng chiếu trực tiếp vào bất cứ giờ nào trong ngày, không đối diện cửa sổ lớn, không ngay trên máy sưởi, bếp hay chỗ máy lạnh thổi thẳng. Bức tường trong nhà ít chịu ẩm hơn tường ngoài, nhất là ở những nhà tường hay thấm vào mùa mưa.
Dùng khung có kính hoặc mica, có viền lót giữa kính và tờ giấy để giấy không chạm sát kính. Khung có kính hạn chế tia cực tím giúp mực phai chậm hơn, nhưng vẫn không thay được việc treo xa nắng. Giấy được giữ trong khung bằng góc giấy hoặc dải giấy mỏng dán vào tấm lót, không dán keo trực tiếp lên mặt sau tờ giấy chứng nhận.
Với những tờ giấy có giá trị tinh thần lớn như giấy khen của ông bà, cha mẹ từ nhiều chục năm trước, cách an toàn là treo một bản sao in đẹp, bản gốc cất trong hộp. Người xem gần như không phân biệt được, trong khi bản gốc tránh được ánh sáng hằng ngày.
Ép plastic: tiện nhưng cần cân nhắc
Ép plastic là cách nhiều gia đình và đơn vị dùng để giữ giấy khỏi rách, ướt. Bảng dưới tóm tắt được và mất:
| Khía cạnh | Được | Mất |
|---|---|---|
| Chống nước, chống rách | Giấy khó rách, lau được | Không còn bảo vệ được nếu lớp ép bong mép, nước lọt vào bên trong |
| Khả năng đảo ngược | Không | Gần như không bóc ra được mà không hỏng giấy |
| Giấy có ép kim, dập nổi | Không | Nhiệt và áp lực làm xẹp khối nổi, có thể làm nhũ bị biến dạng |
| Hình thức | Bóng, sạch | Loá đèn khi chụp ảnh, mất cảm giác giấy thật khi cầm |
| Giấy tờ dùng khi nộp hồ sơ | Bền khi mang đi mang lại | Một số nơi tiếp nhận có thể đề nghị bản không ép để kiểm, nên hỏi trước khi ép |
Với giấy chứng nhận, giấy khen có giá trị lâu dài, cất trong bìa và hộp thường tốt hơn ép plastic. Nếu cần một bản để mang đi mang lại nhiều lần, ép plastic một bản sao và giữ bản gốc.
Gom giấy ghi nhận của cả nhà vào một chỗ
Nhiều gia đình có giấy khen của con rải rác trong ngăn kéo, giấy chứng nhận khoá học của bố mẹ kẹp trong hồ sơ công việc, giấy khen cũ của ông bà trong hòm gỗ. Gom về một chỗ giúp dễ trông chừng và không thất lạc. Một hộp lưu trữ cứng cho mỗi người, hoặc một cặp hồ sơ lớn chia ngăn theo từng người, ghi tên ở gáy, đặt chung trên một giá ở phòng khô ráo.
Trong mỗi hộp, xếp giấy theo năm, tờ cũ ở dưới, tờ mới ở trên, giữa các tờ có giấy lót. Kèm một tờ ghi chú liệt kê những gì có trong hộp, cập nhật mỗi khi thêm giấy mới. Khi cần tìm một tờ để nộp hồ sơ, xem tờ liệt kê là biết có hay không mà không phải lật cả hộp, giảm số lần cầm nắm vào giấy.
Với giấy khen, giấy chứng nhận của trẻ nhỏ, cha mẹ có thể chọn vài tờ có ý nghĩa nhất để treo hoặc đóng khung theo từng năm, phần còn lại cất trong hộp. Không cần giữ mọi tờ trong khung; một hộp được giữ gìn cẩn thận cũng là cách cho con thấy những cố gắng của mình được trân trọng.
Cứu tờ giấy đã bị ẩm hoặc dính nước
Giấy bị dính nước, việc đầu tiên là không chà, không lau mạnh vì mặt giấy ướt rất dễ bong. Thấm nhẹ bằng khăn giấy sạch, đặt tờ giấy nằm phẳng trên một tờ giấy thấm hoặc khăn sạch, ở nơi thoáng gió, không phơi nắng gắt và không dùng máy sấy tóc nóng sát giấy vì giấy co không đều sẽ nhăn. Khi giấy còn hơi ẩm, đặt giữa hai tờ giấy sạch, đè nhẹ bằng một quyển sách phẳng để giấy khô mà phẳng.
Giấy đã có đốm nâu hoặc mùi mốc thì tách riêng khỏi các giấy khác ngay, để chỗ khô thoáng cho khô hẳn. Không cố tẩy đốm bằng hoá chất tẩy rửa trong nhà, vì có thể làm tẩy mất cả mực in, mực ký và làm giấy giòn. Những tờ có giá trị đặc biệt mà hư hại nặng thì nên tìm đến người làm phục chế giấy tờ, tranh ảnh có kinh nghiệm thay vì tự xử lý.
Sau khi cứu được, quét hoặc chụp lại tờ giấy ngay, vì giấy đã một lần bị ẩm thường yếu hơn và dễ hỏng tiếp ở những lần sau.
Đơn vị cấp giấy làm gì để giấy bền hơn
Phần lớn việc bảo quản nằm ở người nhận, nhưng đơn vị cấp giấy cũng góp phần từ khâu in:
- Chọn giấy chất lượng tốt cho giấy có giá trị lâu dài, hỏi nơi bán loại giấy có độ bền lưu trữ tốt hơn giấy phổ thông.
- Với máy in phun, dùng mực và giấy hợp nhau; mực bột của máy laser nhìn chung ít phai do ánh sáng hơn một số loại mực phun phổ thông.
- Không dán tem, nhãn bằng keo trực tiếp lên giấy chứng nhận; dùng tem ép kim hoặc in thẳng.
- Không đựng giấy trong túi nhựa mềm có mùi; dùng bìa giấy cứng hoặc bìa đựng chất lượng.
- Chờ mực in, mực ký, mực dấu khô hẳn rồi mới cho vào túi hay bìa kín.
- Kèm một dòng ngắn trong thư hay trên bìa nhắc người nhận cất phẳng, tránh nắng, không ép plastic bản gốc nếu có ép kim.
- Lưu bản điện tử và sổ cấp giấy để có thể xác nhận hoặc cấp lại khi bản giấy của người nhận bị hỏng.
Một bản lưu điện tử ở cả hai phía, đơn vị và người nhận, là lớp bảo hiểm rẻ nhất. Quét ở độ phân giải đủ cao, đặt tên tệp rõ ràng, lưu ở hai nơi khác nhau. Giấy có hỏng thì thông tin vẫn còn và việc cấp lại cũng nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giấy khen để lâu bị ố vàng?
Thường do chất trong giấy tự ngả màu theo thời gian, cộng với nóng ẩm, ánh sáng và tiếp xúc lâu với bìa giấy kém, keo dán hay băng dính. Cất phẳng trong bìa sạch, nơi khô tối thoáng giúp làm chậm quá trình này.
Có nên ép plastic giấy chứng nhận không?
Với bản gốc có giá trị lâu dài thì nên cân nhắc, vì ép plastic gần như không bóc ra được mà không hỏng giấy, lại làm xẹp phần dập nổi và ảnh hưởng ép kim. Có thể ép một bản sao để mang đi, bản gốc cất trong bìa.
Giấy chứng nhận bị đốm nâu có tẩy được không?
Không nên tự tẩy bằng hoá chất tẩy rửa trong nhà vì dễ làm mất mực và làm giấy giòn. Tách tờ giấy ra để chỗ khô thoáng, quét lưu bản điện tử. Tờ có giá trị đặc biệt nên nhờ người làm phục chế có kinh nghiệm.
Treo giấy khen ở đâu để lâu phai màu?
Treo ở bức tường trong nhà không có nắng chiếu trực tiếp, xa cửa sổ lớn, bếp và chỗ máy lạnh thổi thẳng. Dùng khung có kính, có viền lót để giấy không chạm kính. Tờ quý thì treo bản sao, cất bản gốc.
Giấy chứng nhận bị ướt thì làm khô thế nào?
Thấm nhẹ bằng khăn giấy sạch, không chà. Đặt nằm phẳng trên giấy thấm ở nơi thoáng, không phơi nắng gắt, không sấy nóng sát giấy. Khi còn hơi ẩm thì kẹp giữa hai tờ giấy sạch và đè nhẹ cho khô phẳng.
Có nên quét giấy chứng nhận lưu bản điện tử không?
Nên. Quét hoặc chụp ở độ phân giải đủ cao, đặt tên tệp rõ ràng và lưu ở hai nơi khác nhau. Khi bản giấy hỏng hay thất lạc, bản điện tử giúp đơn vị cấp xác nhận hoặc cấp lại nhanh hơn.