Phần lớn lỗi khi trộn giấy chứng nhận rơi vào năm nhóm: chữ có dấu biến thành ký tự lạ do sai mã hoá tệp, chữ có dấu hiện ô vuông hoặc lệch dấu do phông chữ, tên bị cụt do khung chữ cố định, ngày tháng đảo hoặc thành dãy số do định dạng, và trang trống hoặc trang lặp do danh sách có dòng thừa. Mỗi nhóm có một triệu chứng riêng, nhìn kỹ là đoán được nguyên nhân trước khi sửa.
Bài này đi theo triệu chứng: thấy gì trên bản xem trước thì kiểm chỗ nào, sửa ở danh sách hay ở mẫu. Nguyên tắc chung là sửa tận gốc rồi trộn lại cả lô, không vá trên từng trang kết quả. Tên menu và tuỳ chọn khác nhau giữa các phần mềm và phiên bản, nên các bước ở đây mô tả theo chức năng.
Chữ có dấu thành chuỗi ký tự lạ: lỗi mã hoá tệp
Triệu chứng điển hình là một cái tên như Nguyễn hiện ra thành chuỗi ký tự Latin kỳ quặc, có dấu ngã, dấu mũ rải rác, dài gấp đôi bình thường. Lỗi này hầu như luôn xảy ra khi danh sách được lưu thành tệp văn bản phân tách bằng dấu phẩy, thường gọi là tệp CSV, rồi phần mềm soạn thảo đọc tệp đó theo một bảng mã khác với bảng mã đã lưu.
Cách sửa có hai hướng. Hướng đơn giản nhất là bỏ tệp CSV, cho phần mềm trộn đọc thẳng từ tệp bảng tính gốc, vì định dạng bảng tính tự mang thông tin mã hoá. Nếu buộc phải dùng CSV, ví dụ khi dữ liệu xuất từ một hệ thống khác, hãy lưu lại tệp đó với tuỳ chọn mã hoá UTF-8, và khi nối nguồn dữ liệu, chọn đúng bảng mã này trong hộp thoại hỏi về mã hoá nếu phần mềm có hỏi. Kiểm lại bằng cách xem trước ba bốn người có tên nhiều dấu. Đừng sửa từng tên lạ bằng tay trên trang kết quả: lô sau sẽ lỗi y như vậy.
Ô vuông, dấu lệch, dấu bay sang chữ bên cạnh: lỗi phông chữ
Nếu tên hiện đúng trong bảng tính và đúng khi đổi sang phông chữ thông thường, nhưng sai khi dùng phông trang trí trên mẫu, thì vấn đề nằm ở phông. Nhiều phông chữ đẹp, đặc biệt phông thư pháp hoặc phông chữ ký, chỉ có bộ chữ Latin cơ bản, thiếu các chữ có dấu tiếng Việt. Phần mềm lúc đó hoặc hiện ô vuông, hoặc lấy tạm chữ từ phông khác khiến một tên có hai kiểu chữ lẫn lộn, hoặc ghép dấu rời vào chữ gốc nên dấu đặt sai chỗ.
Cách kiểm phông trước khi chốt mẫu: gõ một câu thử chứa đủ các chữ khó như ặ, ẫ, ỡ, ự, Ở, Ữ, cả chữ thường lẫn chữ hoa, rồi in ra xem ở cỡ chữ thật. Phông nào không qua được câu thử thì không dùng cho dòng họ tên, dù đẹp tới đâu. Nếu dấu chỉ lệch ở một vài người, kiểm xem tên những người đó có đang ở kiểu dấu tổ hợp không, bằng cách so độ dài chuỗi với một tên viết tay lại; dữ liệu dán từ biểu mẫu trực tuyến hay mang kiểu này.
Tên bị cụt, xuống dòng giữa chừng hoặc tràn khỏi khung
Khi tên dài hơn sức chứa của khung chữ, phần mềm có ba cách phản ứng tuỳ cách khung được dựng: cắt mất phần cuối, tự xuống dòng ở một chỗ bất kỳ, hoặc tràn đè lên viền hoa văn. Cả ba đều thường chỉ xảy ra với vài người trong danh sách, nên rất dễ lọt qua nếu chỉ xem trang đầu.
Trước hết, tìm người có tên dài nhất bằng cột đếm độ dài trong bảng tính và xem trước đúng trang của người đó. Nếu khung là ô chữ cố định kích thước, có thể nới khung, giảm cỡ chữ cho cả lô, hoặc bật chế độ tự thu cỡ chữ cho vừa khung nếu phần mềm có. Nếu khung đang là một ô trong bảng, kiểm xem ô có bị khoá chiều cao không. Một lỗi hay gặp khác: tên bị cụt không phải vì khung nhỏ mà vì trong ô dữ liệu có ký tự xuống dòng ẩn, thường đến từ việc dán dữ liệu nhiều dòng vào một ô. Hàm làm sạch ký tự không in được của bảng tính sẽ loại các ký tự này. Cách xử lý chi tiết cho tên quá dài có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Ngày và số hiện sai: đọc triệu chứng để biết nguyên nhân
Ngày tháng và con số là hai loại dữ liệu bảng tính lưu khác với cách nó hiện ra, nên khi sang phần mềm khác thì dễ lộ nguyên hình.
| Triệu chứng trên giấy | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Hiện một số năm chữ số thay cho ngày | Phần mềm lấy giá trị ngày gốc của bảng tính | Tạo cột ngày dạng chữ, trộn từ cột đó |
| Ngày và tháng đổi chỗ | Định dạng vùng của máy hoặc của phần mềm khác nhau | Dùng cột chữ; đừng phụ thuộc định dạng vùng |
| Số giờ hiện thành 12,5000001 | Kết quả công thức có phần thập phân ẩn | Làm tròn rồi chuyển thành chữ |
| Số hiệu mất số 0 ở đầu | Ô đang là số, không phải chữ | Định dạng cột là chữ trước khi nhập, hoặc dùng hàm thêm số 0 |
| Thời gian về đích thành phân số | Giá trị giờ phút giây được lưu như phần của một ngày | Chuyển thành chuỗi giờ:phút:giây trong bảng tính |
Một số phần mềm soạn thảo cho phép gắn mã định dạng ngay trong trường trộn để ép kiểu hiển thị. Cách này chạy được, nhưng mã định dạng nằm ẩn trong mẫu, người sau không biết, nên đưa mọi việc định dạng về bảng tính vẫn là cách dễ bảo trì hơn.
Trang trống, trang lặp, trang bị dồn hai người vào một tờ
Số trang kết quả nhiều hơn số người thường do bảng tính còn dòng trống ở cuối hoặc ở giữa, hoặc vùng dữ liệu được khai rộng hơn phần có chữ. Phần mềm vẫn sinh trang cho các dòng đó, ra những tờ chỉ có phần chữ cố định mà không có tên. Cách sửa là xoá hẳn các dòng trống, không chỉ xoá nội dung, và trong hộp chọn người nhận, lọc bỏ dòng có cột họ tên trống.
Trang lặp một người hai lần thì quay lại kiểm trùng trong danh sách. Hai người cùng xuất hiện trên một tờ là lỗi khác: mẫu đang được dựng theo kiểu nhãn hoặc danh mục, nơi nhiều bản ghi dồn vào một trang, hoặc trong mẫu có trường chuyển sang bản ghi tiếp theo bị chèn nhầm. Với giấy chứng nhận, loại tài liệu trộn nên là thư, mỗi bản ghi một trang. Nếu mẫu có hai trang, ví dụ mặt trước là giấy và mặt sau là bảng điểm, kiểm xem ngắt trang có nằm đúng chỗ để mỗi người nhận đủ hai trang của mình, không bị trang sau của người này dính vào trang trước của người kia.
Sửa ở danh sách hay sửa ở mẫu
Một quy tắc đơn giản giúp khỏi rối: lỗi về nội dung của từng người như tên, ngày, số, ký tự lạ thì sửa ở danh sách; lỗi về hình dạng chung như phông, cỡ chữ, khung, ngắt trang thì sửa ở mẫu. Sau khi sửa ở bất kỳ phía nào, trộn lại toàn bộ, không trộn riêng phần bị lỗi rồi ghép tay, vì ghép tay là chỗ sinh ra thứ tự sai và bản trùng.
Việc sửa trên trang kết quả chỉ chấp nhận khi lô đã in xong và chỉ còn một hai người cần in lại. Ngay cả khi đó, cũng nên quay lại sửa danh sách gốc cho đúng, để lần xuất tệp điện tử hay cấp lại sau này không mang lỗi cũ. Ghi một dòng vào sổ: lỗi gì, ảnh hưởng ai, sửa ở đâu, ngày nào. Sau vài khoá, những dòng ghi chú này thành bảng kiểm riêng của đơn vị, giúp người mới tránh được đúng những lỗi người cũ đã gặp.
Quy trình kiểm nhanh sau mỗi lần trộn lại
Mỗi lần sửa xong và trộn lại, đi qua đúng một trình tự ngắn để chắc không sinh lỗi mới:
- So số trang kết quả với số dòng trong danh sách chốt.
- Xem trang đầu, trang cuối và trang của người có tên dài nhất.
- Xem ba người có tên nhiều dấu nhất, đặc biệt các chữ hoa có dấu.
- Đọc ngày cấp và số hiệu trên hai trang bất kỳ, so với bảng tính.
- Nếu đã từng gặp lỗi trang trống, cuộn nhanh xem có trang nào thiếu tên không.
- In thử một tờ ra giấy thật, vì một số lỗi phông chỉ lộ ra khi in.
Trình tự này mất chừng mười phút với vài trăm trang, rẻ hơn rất nhiều so với việc in lại cả lô giấy mỹ thuật. Nếu đơn vị làm giấy chứng nhận thường xuyên, in trình tự này ra một tờ dán cạnh máy, hoặc chép vào đầu tệp danh sách, để ai trộn cũng làm theo cùng một cách.
Phòng lỗi ngay từ lúc dựng mẫu và lập danh sách
Phần lớn lỗi kể trên có thể chặn từ trước khi bấm trộn lần đầu. Khi dựng mẫu, dùng một hàng dữ liệu giả gồm những trường hợp khó nhất có thể gặp: một cái tên rất dài có bốn năm tiếng, một tên có nhiều chữ hoa có dấu, một ngày có số 0 đứng trước, một số hiệu có số 0 đứng đầu, một tên nước ngoài có dấu gạch nối. Mẫu nào hiện đúng cả hàng giả này thì gần như sẽ hiện đúng với danh sách thật.
Khi lập danh sách, thống nhất ngay từ đầu rằng tệp nguồn là tệp bảng tính, không chuyền qua lại tệp văn bản. Định dạng cột số hiệu là chữ trước khi nhập. Tạo sẵn cột ngày dạng chữ và cột đếm độ dài họ tên. Giữ một trang tính riêng tên là hàng thử, chứa dữ liệu giả nói trên, để mỗi lần sửa mẫu có thể trộn thử với trang này trong vài giây. Những việc nhỏ này giúp lần trộn thật gần như không còn bất ngờ, và người mới vào làm cũng có sẵn công cụ để kiểm tra công việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bản xem trước trên máy thấy đúng mà in ra lại mất dấu?
Thường do máy in hoặc trình điều khiển máy in thay phông khi phông không được nhúng. Xuất ra PDF có nhúng phông rồi in từ tệp PDF là cách ổn định nhất, nhất là khi mang tệp sang máy khác hoặc ra tiệm in.
Có thể dùng phông chữ thư pháp cho họ tên không?
Được, nếu phông đó có đầy đủ chữ tiếng Việt có dấu và qua được câu thử ở cỡ chữ thật. Nên cân nhắc độ dễ đọc, vì họ tên là thông tin quan trọng nhất trên giấy và người nhận cần đọc đúng tên mình.
Đã trộn ra tệp kết quả rồi có sửa thẳng trên đó được không?
Được với một hai lỗi lẻ khi gấp, nhưng phải quay lại sửa danh sách gốc ngay sau đó. Nếu lỗi lặp ở nhiều người, sửa thẳng trên tệp kết quả gần như chắc chắn bỏ sót, nên trộn lại cả lô.
Tệp danh sách gửi từ đơn vị khác mở ra toàn chữ lạ thì làm sao?
Xin họ gửi lại bản bảng tính gốc thay vì tệp văn bản xuất ra. Nếu chỉ có tệp văn bản, mở bằng chức năng nhập dữ liệu của bảng tính và chọn bảng mã UTF-8, rồi lưu lại thành tệp bảng tính trước khi trộn.
Làm sao biết một ô trong bảng tính đang là chữ hay là số?
Mặc định bảng tính căn chữ sang trái và căn số sang phải, nên nhìn cách căn là đoán được. Chắc chắn hơn thì dùng hàm kiểm kiểu dữ liệu, trả về đúng hoặc sai cho từng ô, rồi lọc những ô chưa đúng kiểu mong muốn.
Lỗi chỉ xảy ra với một người duy nhất thì có cần trộn lại cả lô không?
Nếu chưa in thì nên sửa danh sách và trộn lại cả lô cho sạch. Nếu đã in xong phần còn lại, có thể trộn riêng người đó từ danh sách đã sửa, nhưng phải đối chiếu kỹ số hiệu và ngày để tờ in bù khớp hoàn toàn với các tờ khác.