Trên giấy chứng nhận, cách an toàn nhất là ghi "Ông/Bà" cho người lớn khi giấy trang trọng, "Học viên", "Thí sinh", "Tình nguyện viên" khi muốn gọi theo vai trò, "Em" hoặc chỉ họ tên cho trẻ em, và chỉ ghi họ tên khi giấy theo phong cách hiện đại hay danh sách người nhận rất khác nhau về tuổi. Điều quan trọng hơn cả là cả loạt giấy dùng một quy tắc, không người này "Anh" người kia "Ông" chỉ vì người soạn đoán tuổi.
Danh xưng là chuyện nhỏ nhưng tiếng Việt có hệ xưng hô phức tạp, nên một chữ đặt sai có thể làm người nhận thấy lạ, thậm chí phật lòng. Bài này đi qua từng nhóm người nhận và gợi ý cách ghi, kèm câu mẫu tự soạn.
Bốn cách ghi danh xưng hay gặp
Ghi "Ông/Bà". Trang trọng, trung tính về tuổi và hợp với hầu hết giấy cho người trưởng thành: hội thảo, tập huấn doanh nghiệp, chứng nhận đối tác. Nhược điểm là nghe xa, và với người rất trẻ, như sinh viên năm nhất, có thể hơi nặng.
Ghi theo vai trò. "Học viên", "Thí sinh", "Tình nguyện viên", "Hội viên", "Diễn giả". Cách này tránh được chuyện đoán tuổi, đoán giới, lại nói luôn người đó được ghi nhận ở vai trò gì. Rất hợp với giấy hàng loạt có người nhận đủ mọi lứa tuổi.
Ghi "Anh/Chị" hoặc "Em". Thân mật, hợp với câu lạc bộ, lớp kỹ năng cho người trẻ, chương trình cho học sinh. Nhưng đặt "Anh/Chị" cho người lớn tuổi hơn người cấp giấy là thiếu lễ, nên chỉ dùng khi biết chắc nhóm người nhận.
Chỉ ghi họ tên. Gọn, hiện đại, không phải đoán gì. Rất hợp khi tên đặt riêng một dòng to giữa giấy, câu chính nằm ở dòng dưới. Nhiều giấy chứng nhận khoá học trực tuyến hiện chọn cách này.
Gợi ý danh xưng theo nhóm người nhận
Bảng dưới là gợi ý, không phải quy định. Đơn vị có văn hoá riêng thì theo văn hoá đó, miễn nhất quán.
| Người nhận | Gợi ý | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Học viên khoá kỹ năng người lớn | Học viên + họ tên, hoặc Ông/Bà | Chứng nhận học viên Nguyễn Văn A đã hoàn thành… |
| Khách mời, diễn giả | Ông/Bà, có thể kèm học hàm, chức vụ nếu họ dùng | Trân trọng cảm ơn Bà Trần Thị B đã chia sẻ… |
| Học sinh tiểu học | Em, hoặc chỉ họ tên | Khen tặng em Lê Minh C đã… |
| Học sinh trung học, sinh viên | Họ tên, hoặc theo vai trò | Chứng nhận thí sinh Phạm Thị D đã tham gia… |
| Tình nguyện viên nhiều lứa tuổi | Tình nguyện viên + họ tên | Ghi nhận tình nguyện viên Hoàng Văn E đã… |
| Đội, nhóm, tập thể | Tên đội, kèm danh sách thành viên nếu cần | Chứng nhận đội Bình Minh đã đạt… |
| Doanh nghiệp, đại lý | Tên pháp lý của doanh nghiệp | Chứng nhận Công ty X là đại lý phân phối… |
Với đội nhóm, ngoài giấy chung cho cả đội, có thể làm thêm giấy riêng cho từng thành viên với câu "là thành viên đội Bình Minh, đã đạt…". Người nhận thường muốn có tên mình trên giấy hơn là chỉ có tên đội.
"Ông/Bà" có cần đoán giới tính không
Cách viết "Ông/Bà" kèm dấu gạch chéo xuất hiện khi giấy in sẵn cho người điền tay. Với giấy in hàng loạt từ danh sách, để nguyên "Ông/Bà" trên mọi tờ trông như giấy chưa điền hết. Hoặc chọn đúng "Ông" hay "Bà" cho từng người, hoặc bỏ danh xưng và dùng vai trò.
Để chọn đúng, danh sách phải có cột giới tính lấy từ chính người nhận khi đăng ký, không đoán theo tên. Nhiều tên Việt dùng chung cho cả nam và nữ: Thanh, Minh, Bảo, An, Khánh, Hải, Ngọc, Xuân. Đoán theo tên thì sớm muộn sẽ gọi nhầm một anh là "Bà" và một chị là "Ông", và người nhận nhớ chuyện đó lâu hơn nhớ nội dung khoá học.
Nếu biểu mẫu đăng ký không hỏi giới tính và không tiện hỏi lại, cách gọn là bỏ danh xưng. Câu "Chứng nhận học viên Nguyễn Thanh Bình đã hoàn thành…" không thiếu tôn trọng chút nào.
Khi thêm câu hỏi giới tính vào biểu mẫu, nên giải thích ngắn rằng thông tin dùng để ghi danh xưng trên giấy, và cho phép chọn "không muốn ghi danh xưng". Người nhận chọn mục đó thì giấy của họ chỉ ghi vai trò và họ tên. Cách làm này tôn trọng người nhận mà không làm phức tạp quy trình: trong bảng tính chỉ thêm một cột, và mẫu giấy đọc giá trị cột đó để quyết định có in danh xưng hay không.
Danh xưng cho trẻ em và học sinh
Với trẻ em, chữ "em" quen thuộc và ấm, hợp với giấy khen cuối hè, lớp năng khiếu, khoá bơi. Câu như "Khen tặng em Đặng Gia Huy đã kiên trì luyện tập suốt mười buổi" vừa có danh xưng vừa có việc cụ thể được khen. Một số phụ huynh và giáo viên lại thích chỉ ghi họ tên để trông giống giấy "người lớn", trẻ thấy mình được coi trọng. Cả hai cách đều ổn.
Điều nên tránh là gọi trẻ bằng biệt danh hay tên ở nhà trên giấy chính, kể cả khi lớp quen gọi như vậy. Giấy có thể được giữ nhiều năm; khi lớn lên, trẻ có thể không thích tên ở nhà xuất hiện trên giấy của mình. Nếu muốn thân mật, đặt tên ở nhà trong lời chúc viết tay ở mặt sau, không đặt ở dòng tên.
Với học sinh lớn và sinh viên, "em" có thể nghe hơi trẻ con với các bạn. Dùng vai trò như "Thí sinh", "Học viên", "Thành viên" hoặc chỉ họ tên sẽ hợp hơn. Trong mọi trường hợp với trẻ em, giấy khen nỗ lực và việc cụ thể, không xếp hạng các con với nhau.
Học hàm, học vị, chức vụ đi kèm danh xưng
Với khách mời, diễn giả, cố vấn chuyên môn, câu hỏi thường gặp là có ghi "TS.", "PGS.", "BS.", chức vụ hay không.
- Ghi học hàm, học vị khi người nhận dùng nó trong vai trò được ghi nhận, ví dụ diễn giả chia sẻ chuyên môn: "Trân trọng cảm ơn TS. Nguyễn Văn A".
- Viết tắt theo cách người nhận tự dùng trên danh thiếp hoặc tài liệu của họ. Hỏi lại nếu không chắc, đừng tự gán học vị.
- Không ghép "Ông" với học vị thành "Ông TS." vì thừa. Chọn một: "Ông Nguyễn Văn A" hoặc "TS. Nguyễn Văn A".
- Chức vụ đặt sau tên, ngăn bằng dấu phẩy hoặc xuống dòng nhỏ: "Bà Trần Thị B, Giám đốc Công ty X". Không đặt chức vụ trước tên trên giấy chứng nhận vì dòng tên sẽ dài.
- Với học viên trong lớp, kể cả người có học vị, thường không ghi học vị, vì họ được ghi nhận ở vai trò học viên.
Ghi sai học vị hay chức vụ của khách mời là lỗi dễ gây khó xử. Trước khi in, gửi dòng tên đó cho khách hoặc người liên lạc của khách xác nhận.
Những lỗi danh xưng hay gặp và cách tránh
Trộn nhiều kiểu trong một loạt. Người soạn sửa tay từng dòng theo cảm nhận, kết quả là cùng một lớp mà người được "Ông", người được "Anh", người không có gì. Khi người nhận đặt giấy cạnh nhau, sự khác biệt này dễ bị hiểu là phân biệt đối xử. Cách tránh duy nhất là quy tắc cố định và trộn từ một cột danh xưng trong danh sách.
Gọi nhầm giới. Đã nói ở trên, đây là lỗi gây phật lòng nhiều nhất. Mỗi lần in loạt mới, đếm lại số người theo giới trong danh sách so với số chữ "Ông", "Bà" trên bản xem trước.
Dùng "Quý" trước danh xưng. Cụm "Quý Ông", "Quý Bà" hợp trong thư mời, lời mở đầu thư cảm ơn, nhưng trên dòng tên của giấy chứng nhận thì thừa và nghe khách sáo. Giữ "Ông", "Bà" là đủ.
Viết thường danh xưng ở đầu dòng. "ông Nguyễn Văn A" ở đầu dòng tên trông như lỗi gõ. Danh xưng đứng trước tên trên giấy nên viết hoa chữ cái đầu, hoặc viết hoa toàn bộ theo kiểu chung của dòng tên.
Danh xưng với người đã khuất. Giấy ghi nhận truy tặng cho người đã mất, như thành viên sáng lập câu lạc bộ, nên dùng "Ông", "Bà" kèm cụm "ghi nhận và tưởng nhớ", trao cho gia đình. Đây là trường hợp nhạy cảm, nên hỏi ý gia đình về cách ghi trước khi in.
Chốt quy tắc danh xưng cho cả loạt giấy
Danh xưng nên được quyết từ lúc thiết kế mẫu, không phải lúc trộn danh sách. Các bước sau giúp chốt nhanh.
- Nhìn danh sách người nhận: cùng lứa tuổi hay trộn nhiều lứa, có trẻ em không, có khách mời không.
- Chọn một quy tắc chính cho nhóm đông nhất, ví dụ "Học viên + họ tên".
- Chọn quy tắc riêng cho nhóm đặc biệt, như khách mời dùng "Ông/Bà" kèm học vị, và làm mẫu riêng cho họ.
- Nếu dùng "Ông/Bà", kiểm cột giới tính trong danh sách có đủ và lấy từ người nhận khai không.
- Ghi quy tắc vào trang quy ước của đơn vị để đợt sau làm giống.
- Khi soát bản in thử, soát riêng dòng danh xưng: đếm số "Ông" và số "Bà" so với cột giới tính.
Danh xưng chiếm một hai chữ trên giấy, nhưng nó là chữ đầu tiên đứng trước tên người nhận. Chọn đúng là cách đơn giản nhất để tờ giấy nói rằng ban tổ chức biết mình đang ghi nhận ai.
Câu hỏi thường gặp
Giấy chứng nhận in sẵn "Ông/Bà" rồi điền tay tên có được không?
Được, nhưng nên gạch bỏ chữ không dùng cho gọn, hoặc dùng mẫu không có danh xưng. Giấy điền tay hợp với số lượng ít; khi in hàng loạt từ danh sách, nên chọn đúng danh xưng cho từng người hoặc bỏ hẳn.
Có nên ghi "Anh/Chị" trên giấy chứng nhận câu lạc bộ không?
Có thể, nếu câu lạc bộ trẻ, thân mật và người cấp giấy không nhỏ tuổi hơn đa số thành viên. Nếu thành viên đủ mọi lứa tuổi, dùng "Hội viên" hoặc "Thành viên" kèm họ tên sẽ an toàn hơn.
Tên trung tính về giới thì chọn "Ông" hay "Bà" thế nào?
Không đoán theo tên. Lấy thông tin từ biểu mẫu đăng ký hoặc hỏi lại người nhận. Nếu không có thông tin, bỏ danh xưng và ghi theo vai trò hoặc chỉ họ tên, như vậy không thiếu lịch sự.
Giấy cho trẻ mẫu giáo nên ghi "bé" hay "em"?
Cả hai đều dùng được trong giấy khen vui của lớp hay gia đình. "Bé" gần gũi với trẻ nhỏ, "em" hợp hơn khi trẻ lớn dần. Quan trọng là câu khen nói đúng việc trẻ đã cố gắng, không so sánh với bạn khác.
Khách mời là người nước ngoài thì danh xưng ghi thế nào?
Trên giấy tiếng Việt có thể ghi "Ông" hoặc "Bà" kèm tên như hộ chiếu. Trên phần tiếng Anh dùng "Mr." hoặc "Ms.", hoặc học vị "Dr." nếu họ dùng. Nên hỏi người liên lạc của khách cách họ muốn được ghi.
Có cần ghi chức vụ của học viên trên giấy chứng nhận khoá học không?
Thường không cần, vì học viên được ghi nhận ở vai trò người học. Ghi chức vụ làm dòng tên dài và có thể khiến giấy của các học viên trông không ngang nhau. Chỉ ghi khi chương trình dành riêng cho một nhóm chức danh và điều đó là thông tin cần thiết.